Khi người trong nhà bị dắt: nói chuyện thế nào
Có một tình huống mà nhiều gia đình gặp nhưng ít nói ra: một người trong nhà — thường là người lớn tuổi, đôi khi là người đang gặp chuyện — bị dắt vào một mối quan hệ tốn kém với ai đó nhân danh phong thuỷ, tâm linh, hoặc chữa bệnh.
Tiền ra đều đặn, mỗi lần một ít nên không ai để ý, tới lúc nhận ra thì đã là một khoản lớn. Và người trong nhà càng nói thì người kia càng khép lại.
Bài này bàn cách nói chuyện cho có kết quả, và cách xử lý từng bước.
Vì sao càng nói càng khó
Hiểu chỗ này thì mới nói đúng cách.
Thừa nhận bị lừa là thừa nhận mình sai. Với người lớn tuổi thì điều đó còn nặng hơn, vì nó động tới cảm giác mình còn sáng suốt hay không. Càng bị chỉ ra là sai thì càng phải bảo vệ quyết định của mình — đây là phản ứng tự nhiên của con người, không phải cố chấp.
Người kia thường đáp ứng một nhu cầu thật. Rất nhiều trường hợp, người bị dắt đang cô đơn, đang lo cho con cháu, hoặc đang có bệnh. Người kia lắng nghe họ hàng giờ — điều mà người nhà bận rộn có khi không làm được. Cắt quan hệ đó đi thì cắt luôn thứ họ đang cần.
Càng bị phản đối thì càng giấu. Sau vài lần bị mắng, họ vẫn tiếp tục nhưng không kể nữa. Lúc đó gia đình mất hẳn khả năng biết chuyện gì đang xảy ra — và đó là kết cục tệ nhất.
Mấy cách nói không có tác dụng
"Mê tín." Chê niềm tin là cách nhanh nhất để kết thúc cuộc trò chuyện.
"Bị lừa mà không biết." Đánh vào lòng tự trọng.
Đưa bài báo về lừa đảo. Người ta sẽ nói trường hợp của mình khác, và họ tin thế thật.
Ra tối hậu thư. "Chọn con hay chọn ông kia" — đặt người ta vào thế phải chọn, và không ai muốn bị ép chọn.
Tranh luận về việc phong thuỷ có thật không. Đây là cuộc tranh luận không ai thắng, và nó chuyển chủ đề khỏi thứ thật sự đáng bàn là khoản tiền.
Cách nói có khả năng lọt hơn
Hỏi thay vì phán. "Bác ấy khuyên mình làm gì hả mẹ?" — câu hỏi mở giữ cho cuộc trò chuyện tiếp tục và cho bạn biết tình hình. Người còn kể là người bạn còn giúp được.
Tách chuyện tiền ra khỏi chuyện niềm tin. Đây là chìa khoá. Đừng bàn xem việc đó có linh không — bàn về con số. "Con không bàn chuyện đúng sai, con chỉ lo khoản này tháng nào cũng có mà nhà mình đang cần tiền cho việc khác."
Cách này để người kia giữ được niềm tin của mình mà vẫn nhìn thấy vấn đề tài chính. Nhiều người nhận ra ngay khi con số được nói thành lời.
Dùng người mà họ nể. Đôi khi lời của một người bạn cùng lứa, một người trong họ, hoặc một người có uy tín trong xóm có tác dụng hơn hẳn lời của con cháu.
Đề nghị ý kiến thứ hai. "Việc lớn thế này mẹ hỏi thêm một người nữa cho chắc, con tìm giúp." Đề nghị này không phủ nhận niềm tin, chỉ thêm một bước — và người tư vấn thứ hai không bán gì thường cho ý kiến rất khác.
Đặt một mức chi được đồng ý. Thay vì cấm hẳn, thoả thuận một khoản mỗi tháng mà cả nhà thấy chấp nhận được. Cách này thực tế hơn nhiều so với đòi cắt hẳn, và nó giữ được sự minh bạch.
Dấu hiệu cần can thiệp mạnh hơn
Có mấy trường hợp thì không thể chỉ nói chuyện:
Hoãn khám chữa bệnh. Đây là dấu hiệu nghiêm trọng nhất. Nếu ai đó khuyên người nhà bạn ngừng thuốc, ngừng điều trị, hoặc thay bằng phương pháp khác — thì đây là việc có thể gây hậu quả không đảo ngược được. Ưu tiên tuyệt đối là đưa người bệnh tới bác sĩ, và mọi chuyện khác để sau.
Vay mượn hoặc bán tài sản. Khi khoản chi vượt quá tiền nhàn rỗi và bắt đầu động tới tài sản hoặc tới nợ.
Bị cô lập. Người kia khuyên đừng kể với con cháu, đừng nghe ai khác. Đây là dấu hiệu điển hình của việc thao túng và nó nghiêm trọng hơn chuyện tiền.
Giao giấy tờ hoặc thông tin tài khoản. Việc này cần xử lý ngay về mặt an toàn tài chính.
Có yếu tố ép buộc hoặc đe doạ. Lúc này là chuyện của cơ quan chức năng, không còn là chuyện gia đình.
Mấy việc thực tế nên làm
Ghi lại. Ngày, số tiền, nội dung, tên và số điện thoại người kia, ảnh chụp tin nhắn nếu có. Ghi không phải để trách móc mà để có bức tranh thật — và để dùng nếu cần tới cơ quan chức năng.
Rà lại an toàn tài khoản. Nếu có khả năng thông tin ngân hàng đã bị lộ thì liên hệ ngân hàng. Với người lớn tuổi thì đặt hạn mức chuyển khoản là biện pháp hợp lý, và nên bàn công khai chứ không làm lén.
Thông báo cho cả nhà. Để không ai vô tình đưa thêm tiền vì không biết chuyện.
Nếu số tiền lớn hoặc có dấu hiệu lừa đảo thì trình báo cơ quan công an địa phương. Việc lấy lại tiền thường khó, nhưng trình báo giúp ngăn người khác gặp phải — và đôi khi cơ quan chức năng đã có hồ sơ về cùng một người.
Với tổn thất lớn thì nên hỏi người có chuyên môn pháp lý về các bước tiếp theo.
Sau khi chuyện đã rồi
Phần này quan trọng và hay bị bỏ qua.
Đừng trách móc kéo dài. Người bị lừa đã tự trách mình rồi. Nhắc lại mãi chỉ làm họ khép kín hơn, và lần sau có chuyện thì họ càng không kể.
Nói rõ rằng chuyện này ai cũng có thể gặp. Điều này đúng — những người dắt người khác làm việc đó chuyên nghiệp, và nạn nhân của họ gồm cả người học cao và người từng trải.
Lấp khoảng trống. Nếu nguyên nhân sâu xa là cô đơn hoặc lo lắng, thì cắt được quan hệ kia mà không lấp chỗ trống thì sớm muộn cũng có người khác thế chỗ. Gọi điện thường xuyên hơn, rủ đi đâu đó, tìm một nhóm sinh hoạt — những việc này nghe không liên quan nhưng chúng mới là phần bền.
Tóm lại
Càng chỉ ra là sai thì người kia càng phải bảo vệ quyết định của mình, và càng bị phản đối thì càng giấu. Hỏi thay vì phán, và tách chuyện tiền ra khỏi chuyện niềm tin — bàn về con số chứ đừng bàn xem có linh không. Đặt một mức chi được đồng ý thay vì đòi cắt hẳn. Riêng việc hoãn khám chữa bệnh thì phải can thiệp ngay, không chờ. Và sau khi chuyện đã rồi thì đừng trách móc kéo dài.