Lịch âm dương: vì sao hai cuốn lịch nói khác nhau về cùng một ngày
Bài trước nói cách chọn ngày cho vừa hợp nếp vừa làm được việc. Bài này giải thích thứ hay làm người tra bối rối: hai nguồn nói khác nhau về cùng một ngày.
Lịch âm dương là lịch kết hợp
Tên gọi đã nói rõ: nó dựa vào cả mặt trăng lẫn mặt trời.
- Tháng theo chu kỳ trăng — nên mùng một là đầu chu kỳ, rằm là giữa.
- Năm phải bám theo mùa, tức là theo mặt trời.
- Mười hai tháng trăng ngắn hơn một năm mặt trời, nên phải bù bằng tháng nhuận — cứ vài năm lại có một năm mười ba tháng.
Vì cấu tạo như vậy nên lịch âm dương không thể tính bằng công thức đơn giản, mà phải tính theo vị trí thiên văn thực tế.
Tháng thiếu, tháng đủ
Chu kỳ trăng không tròn ngày, nên tháng âm có tháng 29 ngày, có tháng 30 ngày — gọi là tháng thiếu và tháng đủ. Không theo quy luật cố định, và không tự suy ra được mà phải tra.
Đây là lý do đầu tiên khiến tính nhẩm hay sai: người ta quen mặc định tháng nào cũng 30.
Vì sao các nguồn khác nhau
Đây là phần cốt của bài, và có mấy nguyên nhân riêng biệt:
- Múi giờ dùng để tính. Thời điểm trăng mới rơi gần nửa đêm thì tính theo múi giờ khác nhau sẽ ra ngày khác nhau — chênh trọn một ngày, kéo theo cả tháng lệch.
- Phái khác nhau khi xét ngày tốt xấu. Cùng một ngày, sách này nói hợp việc cưới, sách kia nói không — vì hai bên dựa trên hệ quy tắc khác nhau.
- Cách tính giờ và cách quy đổi khác nhau giữa các nguồn.
- Sai sót in ấn và sao chép — lịch chép lại nhiều đời thì có lỗi.
Nguyên nhân một là chuyện thiên văn có thể kiểm chứng; nguyên nhân hai là chuyện quy ước của từng phái. Hai loại rất khác nhau và không nên gộp làm một.
Can chi: mười hai con giáp và hơn thế
Ngày, tháng, năm và giờ đều được gắn một cặp can chi — mười thiên can ghép với mười hai địa chi, tạo chu kỳ sáu mươi.
Người ta quen với chi của năm, tức mười hai con giáp. Nhưng trong việc xem ngày thì can chi của ngày và của giờ mới là thứ được dùng nhiều, và đó là chỗ tra chứ không suy được.
Giờ hoàng đạo
Ngày âm chia thành mười hai giờ, mỗi giờ hai tiếng đồng hồ, mang tên mười hai chi. Trong đó một số giờ được coi là hoàng đạo.
Điều thực tế nên biết:
- Giờ âm bắt đầu lệch so với giờ tròn của đồng hồ — nên khi tra được một khung giờ thì đọc kỹ mốc bắt đầu và kết thúc.
- Trong một ngày luôn có vài giờ hoàng đạo, nên thường vẫn chọn được khung hợp với lịch sinh hoạt.
- Các nguồn cũng có thể liệt kê khác nhau, cùng lý do đã nói ở trên.
Cách dùng cho khỏi rối
- Chọn một nguồn và theo nó — nhất quán quan trọng hơn là tìm nguồn đúng nhất, vì phần tốt xấu vốn là quy ước.
- Với ngày dương và ngày âm thì lấy từ nguồn tính thiên văn; phần này có đúng sai.
- Đừng tra ba bốn nơi rồi chọn cái mình thích — làm vậy thì việc tra không còn nghĩa gì.
- Nếu nhà có thầy quen thì theo thầy, và đừng đối chiếu với ứng dụng rồi thắc mắc.
Trang này có công cụ tra lịch dùng miễn phí, và nó cũng chỉ là một nguồn — không phải phán quyết cuối cùng.
Ngày giỗ và ngày kỵ trong nhà
Phần dùng lịch âm nhiều nhất mà ít ai gọi là xem ngày:
- Ghi ngày giỗ theo âm và đặt nhắc trên điện thoại — mỗi năm rơi vào ngày dương khác nhau.
- Năm có tháng nhuận thì hỏi người lớn xem nhà mình làm vào tháng nào; các nhà làm khác nhau.
- Ghi lại cách nhà mình đã quyết, để năm sau khỏi bàn lại.
Tiết khí: phần lịch ăn theo mặt trời
Ngoài tháng theo trăng, lịch còn có hai mươi bốn tiết khí chia đều theo vị trí mặt trời — lập xuân, thanh minh, đông chí và những mốc quen thuộc khác.
Hai điều đáng biết:
- Tiết khí rơi vào ngày dương gần như cố định mỗi năm, chỉ xê dịch một hai ngày. Nên mấy dịp như thanh minh dễ nhớ theo lịch dương hơn theo lịch âm.
- Trong một số phái, mốc chuyển năm để tính can chi là tiết lập xuân chứ không phải mùng một Tết. Người sinh trong khoảng giữa hai mốc đó có thể được xếp năm khác nhau tùy nguồn — và đây chính là lý do có người tra ra hai tuổi khác nhau.
Điểm hai giải thích một thắc mắc rất phổ biến, và cũng là ví dụ nữa cho việc phải biết nguồn mình dùng theo quy ước nào.